آموزش نویسندگی | تولید محتوا | روزنامه نگاری

چگونه مطالب علمی را ساده‌نویسی کنیم؟

وقتی مطلبی می‌نویسیم که قرار است خواننده آن عموم مردم باشد، لازم است تا جایی که می‌توانیم ساده‌نویسی کنیم. منظور از ساده‌نویسی، بچه‌گانه نوشتن نیست. بلکه باید به گونه‌ای بنویسیم که مفهوم موردنظر ما راحت و شفاف به خواننده منتقل شود. یعنی از هر کاری که حواس خواننده را به بیرون از نوشته پرت کند، جلوگیری کنیم.

این حواس‌پرتی می‌تواند به خاطر نوشتن واژه‌ای سخت و ناآشنا باشد یا استفاده از اعداد و ارقامی که خواننده برای درک آنها به زحمت بیفتد. به کمک روش‌هایی که در اینجا به شما آموزش داده‌ایم، می‌توانید مطالب علمی را ساده‌نویسی کنید.

عدد

۱- ساده‌نویسی در بیان اعداد و ارقام

کار با اعداد و ارقام برای همه خسته‌کننده است. گاهی اوقات خواندن برخی از عددها خیلی سخت است و گاهی اوقات هم نمی‌توانیم برخی اعداد را به خوبی درک کنیم. روش‌های زیر به ما در ساده‌نویسی اعداد کمک می‌کند.

  • راحت‌شدن از شر اعداد

«سری که درد نمی‌کند را دستمال نمی‌بندند!» اگر ننوشتن اعداد در نوشته‌های شما، به مفهوم لطمه نمی‌زند، پس اعداد را حذف کنید. یا حداقل تا می‌توانید از نوشتن آنها خودداری کنید.

  • اعداد را درست بنویسید

برخی از عددها بسیار بزرگ هستند و باید کاری کنید که خواندن آنها راحت‌تر شود.

مثلا ۴۰۰۰۰۰۰۰۰۰

اگر عددی را به این شکل بنویسید،‌ خواندن آن را برای مخاطب سخت می‌کنید. پس بهتر است چنین اعدادی را به شکل ترکیبی عدد و حروف بنویسید: «۴ میلیارد»

  • اعداد را گرد کنید

در متون دانشگاهی یا در صورتحساب‌های مالی اعداد باید دقیق نوشته شوند. منتها در متون علمی – عمومی، این کار لازم نیست و بهتر است اعداد را گرد کنیم. این‌طوری ذهن مخاطب کمتر درگیر می‌شود.

مثال:

«ارتفاع قله دماوند ۵۶۱۰ متر است.»

در حالی که اگر بنویسیم:

«ارتفاع قله دماوند ۵۶۰۰ متر است»

کسی از ما نمی‌پرسد که آن ۱۰ مترش را چه کار کردی؟! ولی طبیعتا اگر بنویسیم ۵۰۰۰ متر یا ۵۷۰۰ متر، احتمالا سراغ آن ۶۱۰ متر کم‌شدن یا ۹۰ متر اضافه را از ما خواهند گرفت!

مثال بعدی:

«در سال ۱۳۹۴، بودجه ایران ۸۳۷ هزار رو ۹۰۷ میلیارد تومان در نظر گرفته شده است.»

در حالی که می‌توانیم ساده‌تر بنویسیم:

«در سال ۱۳۹۴، بودجه ایران ۸۳۸ هزار میلیارد تومان در نظر گرفته شده است.»

بازهم مطمئن باشید قرار نیست کسی آن ۹۳ میلیارد تومانی که به بودجه اضافه کردیم را از ما بگیرد!

  • اعداد را با مثال توضیح دهید

گاهی اوقات لازم است با مثال، در درک عدد به خواننده کمک کنیم. به خصوص برای اعدادی که بسیار بزرگ هستند و یا اعدادی که بسیار کوچک هستند.

چند مثال:

«دمای سطح خورشید، ۶۰۰۰ درجه سانتی‌گراد است. تقریبا ۶۰ برابر دمایی که برای جوشیدن آب نیاز است.»

«نانومتر واحد بسیار کوچکی است. هر نانومتر، برابر با یک میلیونیوم متر است. به این معنا که قطر یک رشته موی انسان، ۸۰ هزار نانومتر برآورد می‌شود.»

«قطر این توده سلولی حدود ۰/۱ (یک دهم) میلی‌متر است؛ تقریبا به اندازه سر سوزن.»

نکته: فقط یادتان باشد که اگر می‌خواهید اعداد یا هر چیز دیگری را با مثال‌ ساده‌سازی کنید، مثال را درست به کار ببرید. یعنی برای درک آن مثال، لازم نباشد مثال دیگری بیاورید! اگر دقت کنید در همین متنی که می‌خوانید، سعی شده اکثر مثال‌ها برای همه آشنا یا قابل فهم باشد.

مثال:

«فاصله متوسط زمین تا خورشید حدود ۱۵۰ میلیون کیلومتر است. یک جنگنده «اف.۲۲» این فاصله را در ۷ سال می‌پیماید.»

طبیعتا سرعت جنگنده «اف-۲۲» مثال خوبی نیست. زیرا در نظر بگیرید خواننده ما اولا باید جنگنده «اف.۲۲» را بشناسد و بعد بداند سرعت این جنگنده چقدر است؛ احتمالا پس از چند بار جستجو در گوگل و طی مراحل مختلف، درک بهتری از ۱۵۰ میلیون کیلومتر (فاصله متوسط خورشید تا زمین) خواهد داشت! اگر شما بودید فاصله زمین تا خورشید را چگونه توصیف می‌کردید؟

واژه

۲- ساده‌نویسی در واژه‌ها

به کاربردن واژه‌های ناآشنا، خواندن متن ما و درک مفهوم آن را برای خواننده سخت می‌کند. به همین خاطر بهتر است از واژه‌های ساده و قابل فهم استفاده کرد. در اینجا چند تا از اشتباهات رایج در انتخاب واژه‌ها که باعث می‌شود از سادگی متن‌ها کاسته شود، توضیح می‌دهم.

  • استفاده از واژه‌های تخصصی

خود من وقتی با برخی پزشکان، وکلا یا مهندسان هم‌صحبت می‌شوم یا مطلبی از آنها در نشریه‌ای عمومی می‌خوانم، برای فهمیدن حرف‌های‌شان حتما باید لغت‌نامه و دایره‌المعارفی کنار دستم داشته باشم. احتمالا این اتفاق برای شما هم افتاده است. به همین خاطر تا جایی که می‌توانید در نوشته‌های خود واژه‌های تخصصی استفاده نکنید و سعی کنید از معادل‌هایی که برای مردم آشنا هستند، استفاده کنید.

مثال:

«هنگامی که مستاجر در زمان تعیین‌شده ملک را تخلیه نکند، موجر می‌تواند به ازای هر روز دیرکرد، ادعای خسارت کند.»

مردم با واژه‌هایی مثل «صاحب‌خانه» یا «صاحب ملک» نسبت به «موجر» آشناتر هستند.

  • استفاده از واژه‌های خارجی

بعضی‌ها فکر می‌کنند، هر چقدر بیشتر «خارجکی!» بنویسند، یعنی نشان می‌دهد سواد بیشتری دارند. در حالی که اصلا این‌طوری نیست. باید سعی کنید از به کاربردن واژه‌های خارجی در نوشته‌های خود پرهیز کنید. با این کار، هم متن روان‌تری دارید و هم اینکه به حفظ زبان فارسی خدمت کرده‌اید.

مثال:

«شرکت گلرنگ اسپانسر کاروان ایران در مسابقات پارا المپیک ۲۰۱۶ شد.»

در حالی که بهتر است بنویسیم:

«شرکت گلرنگ حامی کاروان ایران در مسابقات پارا المپیک ۲۰۱۶ شد.»

بعضی‌ها هم در به‌کاربردن واژه‌های عربی، زیاده‌روی می‌کنند:

«دامپزشکی هرمزگان در واردات محموله‌های غیربهداشتی مسامحه نمی‌کند.»

در حالی که بهتر است بنویسیم:

«دامپزشکی هرمزگان در واردات محموله‌های غیربهداشتی سهل‌انگاری نمی‌کند.»

  • استفاده از واژه‌های بسیار فارسی

بعضی مواقع هم برای آنکه نشان دهیم چقدر به زبان فارسی پایبند هستیم، از واژه‌های فارسی ناآشنا استفاده می‌کنیم. مثلا اگر در متنی پزشکی به جای واژه «سونوگرافی» نوشته شود، «صوت‌نگاری»، احتمالا کسی متوجه نمی‌شود داستان از چه قرار است. یا در متنی دیگر به جای «آنزیم» از «زیمایه» استفاده شود، حتما به آن می‌خندیم.

در همین زمینه آقای رضا رفیع خاطره جالبی را نقل می‌کنند. ایشان سال‌هاست در روزنامه جام جم ستون طنز دارند و چند سالی است در تلویزیون مجری مسابقه طنزپردازی قند پهلو هستند.

یک بار به استاد میر جلال‌الدین کزازی* گفتم: استاد! شما که تمام سعی‌تان را گذاشته‌اید که زبان فارسی را پاس بدارید، از این که نام و نام‌خانوادگی‌تان عربی است رنج نمی برید؟
استاد مثل کسی که داغ دلش تازه شده باشد، آهی کشید و گفت: چرا رنج می‌کشم ولی وقتی به این موضوع فکر می‌کنم که معادل فارسی آن می‌شود: «سردار شکوه‌آیین زغال‌فروش»، ترجیح می‌دهم که به «میرجلاالدین کزازی» بسازم و از خیر معادل فارسی آن بگذرم!

* استاد میرجلال‌الدین کزازی، چهره ماندگار ادبیات کشور هستند و معروف به اینکه در صحبت‌های خود از واژگان فارسی یا به قول خودشان پارسی بسیار استفاده می‌کنند.

اندازه گیری

۳- ساده‌نویسی در واحدهای اندازه‌گیری

قبل از هر توضیحی از شما می‌خواهم جملات زیر را بخوانید:

«وزن من بعد از حدود یک ماه ورزش از ۱۷۵ پوند به ۱۳۰ پوند رسید. این وزن ایده‌آلی برایم بود و از این اتفاق بسیار خوشحال شدم.»

«بعد از ۵۰ مایل پیاده‌روی، دیگر توانی برایم باقی نمانده بود. در حالی که باید ۲۰ مایل دیگر نیز می‌رفتم.»

«هوا عالی بود. دماسنج دمای هوا را ۷۰ درجه فارنهایت نشان می‌داد.»

حالا همان جملات را به شکلی دیگر بازنویسی کردم:

«وزن من بعد از حدود یک ماه ورزش از ۸۰ کیلوگرم به ۶۰ کیلوگرم رسید. این وزن ایده‌آلی برایم بود و از این اتفاق بسیار خوشحال شدم.»

«بعد از ۸۰ کیلومتر پیاده‌روی، دیگر توانی برایم باقی نمانده بود. در حالی که باید ۳۰ کیلومتر دیگر نیز می‌رفتم.»

«هوا عالی بود. دماسنج دمای هوا را حدود ۲۰ درجه سانتی‌گراد نشان می‌داد.»

همان‌طور که دیدید با جملات دوم ارتباط بهتری برقرار می‌کنیم و مفهوم اعدادی را که در آن بیان شدند، راحت‌تر درک می‌کنیم. چون همه ما در ایران از واحدهایی مانند «کیلوگرم»، «سانتی‌گراد»، «متر»، «کیلومتر» و غیره استفاده می‌کنیم. واحدهای اندازه‌گیری مانند «پوند»، «مایل»، «فارنهایت»‌ و غیره برای ما خیلی آشنا نیستند.

پس بهتر است در نوشته‌هایمان برای مخاطب ایرانی از واحدهای SI به جای واحدهای انگلیسی استفاده کنیم. به خصوص وقتی مطلبی را از زبان‌های خارجی به فارسی برمی‌گردانیم. در حال حاضر ده‌ها نرم‌افزار تبدیل واحد در اینترنت به صورت آنلاین و آفلاین وجود دارد که کار را برای ما راحت‌تر می‌کنند.

فقط حواسمان باشد که قواعد ساده‌نویسی در اعداد را پس از تبدیل واحدها نیز رعایت کنیم. پس لازم نیست به جای ۲۰ مایل بنویسیم، ۳۲/۱۸ (۳۲ ممیز ۱۸ صدم) کیلومتر!

پول

۴- ساده‌نویسی در نوشتن واحدهای پولی

گاهی اوقات نویسنده‌هایم مطلبی را از منابع خارجی ترجمه می‌کنند و در آنها می‌بینم برای بیان قیمت یا هزینه چیزی از واحدهای پولی ناآشنا استفاده می‌کنند. مثلا می‌نویسند: «طراحی و ساخت هر فضاپیمای ایکس برای روسیه ۸۰۰ میلیون روبل هزینه دارد.»

واقعا چند درصد از مخاطبان فارسی‌زبان ارزش ۸۰۰ میلیون روبل را به درستی درک می‌کنند؟ من همیشه به نویسنده‌هایم می‌گویم که واحدهای پولی سایر کشورها را به دلار یا یورو تبدیل کنند. زیرا مردم در ایران این واحدهای پولی را بهتر می‌شناسند. چون همین الان وقتی از اکثر افراد می‌پرسید، دلار چند است؟ تقریبا به درستی به شما پاسخ می‌دهند. حتی در برخی موارد شاید بد نباشد که ارزش تومانی هزینه‌ها و مبالغ را در پرانتز بنویسیم.

با جستجویی ساده در گوگل می‌توان به سایت‌هایی دسترسی پیدا کرد که نرم‌افزارهای آنلاین تبدیل واحدهای پولی به یکدیگر را دارند.

من با کمک یکی از این نرم‌افزارها ۸۰۰ میلیون روبل را به دلار تبدیل کردم و عدد ۱۲ میلیون و ۸۲۷ هزار دلار را به من نشان داد. با رعایت اصل ساده‌سازی در اعداد که قبلا گفتم، مثال بالا را می‌توان به چند شکل اصلاح کرد:

«طراحی و ساخت هر فضاپیمای ایکس برای روسیه ۸۰۰ میلیون روبل (حدود ۱۳ میلیون دلار) هزینه دارد.»

«طراحی و ساخت هر فضاپیمای ایکس برای روسیه حدود ۱۳ میلیون دلار (حدود ۴۰ میلیارد تومان) هزینه دارد.»

نکته بسیار مهم: دقت کنید در ایران با آنکه واحد پول رسمی «ریال» است، اما «تومان» به خاطر یک صفر کمتر، رایج‌تر است. زیرا وقتی مبلغی را به ریال می‌نویسید، ناخواسته ذهن مخاطب را درگیر تبدیل ریال به تومان می‌کنید. پس شما به عنوان نویسنده یک بار که این کار را انجام دهید، باری از ذهن خوانندگان مطلب خود برداشته‌اید.  

تاریخ

۵- ساده‌نویسی در نوشتن تاریخ

از افرادی که در اطراف شما هستند بپرسید که امروز چندم ماه میلادی است؟ یا کلی‌تر بپرسید که ما در حال حاضر در چه ماه میلادی (یا حتی قمری) هستیم؟ احتمالا درصد کمی از آنها می‌توانند به شما  پاسخ درست دهند. چون قشر خاصی در ایران با تقویم‌های میلادی و قمری سروکار دارند. اما مخاطب ایرانی با تقویم شمسی کاملا آشناست و اگر از هرکسی در هر لحظه بپرسید که امروز چندم است، اغلب پاسخ‌های صحیحی می‌شنوید؛ مگر آنکه طرف شما حساب روزها از دستش خارج شده باشد!

پس بهتر است در نوشتن مطلب برای مخاطب فارسی‌زبان تا حدامکان از تاریخ‌های شمسی استفاده کنید. یا اگر هم مجبور هستید که تاریخ میلادی استفاده کنید، داخل پرانتز معادل شمسی آن را نیز بیاورید. باید ببینید که کدامیک مهم‌تر هستند.

برای تبدیل تاریخ‌ها می‌توانید به سایت time.ir مراجعه کنید.

مثال:

آلبرت اینشتین در ۱۴ مارس ۱۸۷۹م. (۲۳ اسفند ۱۲۵۷) به دنیا آمد.

در اینجا نوشتن معادل شمسی در پرانتز به مخاطب چند پیام می‌دهد:

  • احتمالا مخاطب به این فکر می‌کند که زمان تولد اینشتین با چه دوره یا مناسبت تاریخی در ایران تقارن دارد. این کار به خصوص در این جمله که بخشی از زندگی‌نامه اینشتین است، درک زمانی بهتری به مخاطب می‌دهد. مثلا متوجه می‌شود تولد اینشتین همزمان با دوره قاجار در ایران است.
  • مخاطب ایرانی تاریخ تولد اینشتین را بهتر به ذهن می‌سپارد. حتی اگر بعدا سال و روز آن را فراموش کند، به احتمال زیاد به خاطر خواهد داشت که اینشتین متولد اسفند است. خب به این صورت برخی اسفندماهی‌ها با او همذات‌پنداری خواهند کرد!
  • پیام سوم به بعد را به عهده خودتان می‌گذارم!

مثالی دیگر:

«هفدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، ۲۷ و ۲۸ شهریور ۱۳۹۵ در ونزوئلا برگزار شد.»

بدون‌شک اگر در این جمله نوشته می‌شد، «۱۷ و ۱۸ سپتامبر ۲۰۱۶م.» چند درصد از خوانندگان ایرانی تاریخ دقیق برگزاری این اجلاس متوجه می‌شدند؟ پس در اینجا نیازی نبود که حتی تاریخ میلادی ذکر شود.

باز هم مثالی دیگر:

گاهی اوقات اصلا نیاز نیست برای بیان مطلبی، تاریخ دقیق بیاوریم. همین که بگویم در فلان ماه، فلان فصل یا حتی فلان سال، کافی است.

«نخستین دوره مسابقات جام جهانی فوتبال در سال ۱۹۳۰ م. (۱۳۰۹ شمسی) در کشور اروگوئه برگزار شد.»

در متن بالا اگر اجباری برای بیان دقیق تاریخ نخستین دوره مسابقه جام جهانی نیست، پس اگر فقط سال برگزاری را ذکر کنیم، متن ما سادگی خود را حفظ می‌کند.

آلبرت آینشتین

—————————————

صفر کیلومتر

برای دانلود رایگان کتاب «صفر کیلومتر؛ آموزش نویسندگی علمی برای تازه‌کارها»، لطفا ایمیل خود را در کادر زیر وارد کنید:
[email-download download_id=”1″ contact_form_id=”484″]

برای دریافت اطلاعات بیشتر درباره کتاب «صفر کیلومتر»، اینجا را کلیک کنید.

محمدرضا رضائی

من محمدرضا رضائی، ژورنالیست و نویسنده علمی هستم. در این وب‌سایت قصد دارم تجربیاتم را در این زمینه با شما به اشتراک بگذارم.

در دوره رایگان و غیرحضوری نویسندگی علمی و تولید محتوا شرکت کنید. برای شرکت در این دوره کافی است نام و ایمیل خود را در فرم زیر وارد کنید تا دروس در کمتر از پنج دقیقه به ایمیل شما ارسال شود.

برای آشنایی با این دوره اینجا را کلیک کنید.

اضافه کردن نظر

منطقه سربرگ نوار کناری خود را در حال حاضر خالی است. عجله کنید و اضافه کردن برخی از ویدجت.